„Był sobie król” to polska kołysanka, której słowa napisała Janina Porazińska. Historyczny tytuł utworu brzmi „Królewna, król i paź”, a muzykę najstarszej udokumentowanej wersji przypisuje się Janowi Ernstowi, występującemu pod pseudonimem Eryan. Piosenka pojawiła się na początku lat 30. XX wieku i z czasem stała się jedną z najlepiej rozpoznawalnych polskich kołysanek.
Był sobie król tekst kołysanki
Już księżyc zgasł, zapadła noc.
Sen zmorzył mą laleczkę.
Więc oczka zmruż, i zaśnij już,
Opowiem Ci bajeczkę.
Więc oczka zmruż, i zaśnij już,
Opowiem Ci bajeczkę.
Był sobie król, był sobie paź,
i była też królewna.
Żyli wśród róż, nie znali burz,
Rzecz najzupełniej pewna.
Żyli wśród róż, nie znali burz,
Rzecz najzupełniej pewna.
Kochał ją król, kochał ją paź,
królewską te dziewoje.
Królewna też kochała ich,
kochali się we troje.
Królewna też kochała ich,
kochali się we troje.
Tragiczny los, okrutna śmierć
w udziale im przypadła.
Króla zjadł kot, pazia zjadł pies,
królewnę myszka zjadła.
Króla zjadł kot, pazia zjadł pies,
królewnę myszka zjadła
Lecz żeby Ci, nie było żal,
dziecino ma kochana.
Z cukru był król, z piernika paź,
królewna z marcepana.
Z cukru był król, z piernika paź,
Na pierwszy rzut oka wszystko zaczyna się bardzo spokojnie – noc, sen i bajka opowiadana dziecku. Po chwili pojawiają się jednak król, paź oraz królewna, a historia skręca w dość nieoczekiwaną stronę. Jest trochę baśniowo, trochę zabawnie, a momentami nawet lekko makabrycznie. Na szczęście finał rozładowuje całe napięcie i pokazuje, że nie było się czego bać.
To właśnie ta przewrotność sprawiła, że kołysanka przez kolejne dziesięciolecia nie znikała z domów, przedszkoli i dziecięcych śpiewników.
Czy „Był sobie król” to polska kołysanka?
Tak, „Był sobie król” jest polskim utworem. Choć w niektórych śpiewnikach i internetowych zbiorach piosenek bywa przedstawiana jako anonimowa kołysanka ludowa, jej autorów można wskazać.
Słowa napisała Janina Porazińska – poetka, pisarka i autorka literatury dla dzieci. W jej twórczości często pojawiały się rytmiczny język, baśniowe motywy oraz humor przypominający stare przyśpiewki i historie przekazywane z pokolenia na pokolenie. Nic więc dziwnego, że także ta kołysanka z czasem zaczęła brzmieć jak utwór, który „istniał od zawsze”.
Muzykę najstarszej udokumentowanej wersji przypisuje się Janowi Ernstowi, znanemu również jako Eryan lub Eryano. Był kompozytorem, pianistą i aranżerem, a także twórcą popularnego przed wojną Chóru Eryana.
Najpełniejszy podpis utworu wygląda zatem następująco:
„Był sobie król” lub „Królewna, król i paź” – słowa: Janina Porazińska, muzyka: Jan Ernst „Eryan”.
„Był sobie król”, „Królewna, król i paź” czy „Już księżyc zgasł”?
Dziś większość osób zna tę kołysankę pod tytułem „Był sobie król”. Nazwa pochodzi od początku właściwej bajki opowiadanej dziecku i – szczerze mówiąc – jest po prostu najłatwiejsza do zapamiętania.
W starszych źródłach utwór występuje jednak jako „Królewna, król i paź”. Spotyka się również tytuł „Już księżyc zgasł”, zaczerpnięty z pierwszych słów jednej z rozpowszechnionych wersji piosenki.
Nie są to trzy zupełnie różne kołysanki. Wszystkie nazwy odnoszą się do tego samego utworu albo do jego późniejszych odmian. Współcześnie najmocniej utrwalił się jednak tytuł „Był sobie król”.
Kiedy powstała kołysanka „Był sobie król”?
Najstarszą dobrze udokumentowaną wersję piosenki wykonał Chór Eryana. Nagranie znalazło się w katalogu przedwojennej wytwórni Columbia pod numerem DM 1652a, z numerem matrycy WJ 306.
Najczęściej datuje się je na 1932 rok, choć w części zestawień pojawia się również rok 1933. Wiadomo, że w programie radiowym z 1933 roku wymieniano już utwór opisany jako „Eryan: Królewna, król i paź”.
Najbezpieczniej można więc przyjąć, że kołysanka powstała i zaczęła zdobywać popularność około 1932–1933 roku.
Rozprzestrzeniała się naprawdę szybko. Już w 1936 roku miesięcznik „Teatr Ludowy” opisywał ją jako piosenkę powszechnie znaną i opublikował jej słowa z myślą o wykonaniu przez dzieci. Co ciekawe, zamieszczona tam wersja różniła się częściowo od wcześniejszego nagrania.
To pokazuje, że utwór niemal od początku zaczął żyć własnym życiem. Dzieci, rodzice i nauczyciele zapamiętywali go ze słuchu, a później – często zupełnie nieświadomie – zmieniali pojedyncze słowa, kolejność fragmentów albo szczegóły opowieści.
Dlaczego kołysanka ma tyle różnych wersji?
Przez wiele lat „Był sobie król” śpiewano przede wszystkim z pamięci. Niewiele osób sięgało przed zaśnięciem dziecka po oficjalny zapis nutowy czy drukowany tekst. Śpiewało się tak, jak robiła to wcześniej mama albo babcia. No właśnie – a pamięć lubi czasem coś skrócić, przestawić lub dopowiedzieć.
Dlatego w poszczególnych wykonaniach mogą różnić się:
- pierwsze słowa kołysanki,
- miejsce, w którym mieszkają bohaterowie,
- kolejność pojawiających się zwierząt,
- niektóre sformułowania w zakończeniu,
- liczba powtórzeń wybranych wersów,
- tempo, a czasem również sama melodia.
Nie oznacza to, że każda z tych wersji jest osobnym utworem. Najczęściej są to warianty tej samej piosenki – zmienianej przez kolejne pokolenia i dostosowywanej do rodzinnej pamięci.
Z tego powodu w niektórych współczesnych publikacjach melodia bywa określana jako tradycyjna lub anonimowa. Dokumentacja najstarszego znanego nagrania wskazuje jednak na Jana Ernsta jako jej kompozytora.
Najtrafniej można zatem powiedzieć, że jest to polska kołysanka autorska, która z czasem zaczęła funkcjonować podobnie jak utwór tradycyjny.
O czym opowiada kołysanka „Był sobie król”?
Utwór ma formę krótkiej bajki opowiadanej przed snem. Początek wprowadza nocną, spokojną atmosferę i zachęca dziecko do zamknięcia oczu. Dopiero później rozpoczyna się właściwa historia, w której pojawiają się trzy postacie:
- król,
- paź,
- królewna.
Początkowo wszystko przypomina klasyczną baśń. Bohaterowie żyją szczęśliwie i darzą się uczuciem. Można odnieść wrażenie, że za chwilę nastąpi typowe zakończenie znane z bajek o królewskim dworze.
I wtedy pojawia się zwrot akcji.
Los bohaterów okazuje się pozornie tragiczny, ponieważ każdy z nich zostaje zjedzony przez inne zwierzę. Jak na kołysankę dla dzieci brzmi to dość zaskakująco, a nawet trochę mrocznie. Cała scena nie jest jednak przedstawiona realistycznie. Przypomina raczej absurdalny żart albo dawną rymowankę, w której przesadzone wydarzenia miały zaciekawić i rozbawić słuchacza.
Na końcu narrator szybko uspokaja dziecko. Okazuje się, że bohaterowie nie byli prawdziwymi ludźmi. Król był z cukru, paź z piernika, a królewna z marcepana.
Napięcie znika niemal natychmiast. Zamiast tragicznej baśni dostajemy więc żartobliwą opowieść o słodkich figurkach.
Co oznacza kołysanka „Był sobie król”?
Najważniejszy pomysł zastosowany w utworze polega na zbudowaniu napięcia, a następnie szybkim i łagodnym rozładowaniu go.
Dziecko najpierw poznaje sympatycznych bohaterów. Później słyszy o wydarzeniu, które może wydawać się groźne, ale już po chwili otrzymuje pocieszające wyjaśnienie. Okazuje się, że cała historia była niewinnym żartem.
W ten sposób kołysanka pokazuje, że coś, co początkowo wygląda strasznie, nie zawsze musi takie być. Finał przywraca spokój i poczucie bezpieczeństwa – a przecież właśnie o to chodzi w piosence śpiewanej przed snem.
Utwór jest również dobrym przykładem humoru obecnego w dawnych tekstach dziecięcych. Ich autorzy nie zawsze unikali mocniejszych obrazów. Przedstawiali je jednak w sposób nierealistyczny, rytmiczny i zabawny, dzięki czemu dziecko mogło poczuć dreszczyk emocji, ale nie pozostawało z lękiem.
Dlaczego jest to tak nietypowa kołysanka?
Wiele kołysanek opiera się na podobnych motywach: nocy, gwiazdach, księżycu, ciszy i spokojnym śnie. W „Był sobie król” takie obrazy także się pojawiają, ale głównie na początku.
Później piosenka zmienia się w pełną, choć bardzo krótką bajkę. Ma bohaterów, szczęśliwy początek, nagły zwrot akcji i zaskakujący finał. Dziecko nie tylko słucha melodii – śledzi również historię i czeka, co wydarzy się dalej.
Konstrukcja kołysanki jest prosta:
- uspokojenie dziecka i zapowiedź opowieści,
- przedstawienie bohaterów,
- opis ich szczęśliwego życia,
- niespodziewany i pozornie groźny zwrot,
- humorystyczne wyjaśnienie, które przywraca spokój.
Dzięki temu utwór łatwo zapada w pamięć. Może być śpiewany jako kołysanka, ale równie dobrze działa jako zabawna dziecięca piosenka czy krótka opowieść z puentą.
Jak kołysanka zdobywała popularność?
„Był sobie król” dość szybko przestała być piosenką kojarzoną wyłącznie z nagraniem Chóru Eryana. Trafiła do domów, szkół, przedszkoli, śpiewników i programów radiowych.
Przez kolejne dekady rodzice i dziadkowie śpiewali ją dzieciom z pamięci. Dlatego wiele osób do dziś jest przekonanych, że zna jedyną właściwą wersję – dopóki nie usłyszy, jak tę samą kołysankę zapamiętano w innej rodzinie.
Kolejną falę popularności przyniosło wykonanie Maryli Rodowicz. W 1984 roku artystka wydała album dziecięcy zatytułowany „Był sobie król”. Dzięki temu piosenkę poznało następne pokolenie słuchaczy.
W kolejnych latach powstawały również inne interpretacje muzyczne i filmowe. Część wykonawców zachowywała łagodny, dziecięcy charakter utworu. Inni mocniej podkreślali jego surrealistyczny humor i lekko mroczną atmosferę.
„Był sobie król” a „Bajka iskierki”
„Był sobie król” bywa mylona z „Bajką iskierki”, znaną powszechnie jako „Na Wojtusia z popielnika”. To zrozumiałe – oba utwory napisała Janina Porazińska i oba są kojarzone z dziecięcym zasypianiem.
Są to jednak dwie odrębne piosenki.
„Bajka iskierki” opowiada o iskierce wyskakującej z popielnika, która obiecuje dziecku bajkę. „Był sobie król” przedstawia natomiast przewrotną historię króla, pazia i królewny.
Inne jest również ich opracowanie muzyczne. Z „Bajką iskierki” wiąże się między innymi muzyka Witolda Lutosławskiego. Najstarszą udokumentowaną melodię „Królewny, króla i pazia” przypisuje się natomiast Janowi Ernstowi.
Dlaczego „Był sobie król” przetrwała do dziś?
Siła tej kołysanki tkwi w prostocie. Ma łatwą do zapamiętania melodię, wyrazistych bohaterów i historię, której finału naprawdę chce się wysłuchać. Jest spokojna, ale nie nudna. Baśniowa, lecz jednocześnie przewrotna.
Najważniejsze okazuje się zakończenie. Pozornie dramatyczne wydarzenia zostają zamienione w niewinny żart, a groźna opowieść – w historię o figurkach z cukru, piernika i marcepana.
Dla dziecka jest w tym odrobina emocji, ale również wyraźny sygnał: wszystko jest w porządku, to była tylko bajka.
„Był sobie król” jest więc czymś więcej niż zwykłą piosenką do snu. Łączy kołysankę, krótką baśń, dziecięcą rymowankę i muzyczny żart. I prawdopodobnie właśnie dlatego kolejne pokolenia wciąż ją pamiętają.
Podsumowanie
„Był sobie król” to polska kołysanka powstała na początku lat 30. XX wieku. Jej słowa napisała Janina Porazińska, a muzykę najstarszej udokumentowanej wersji przypisuje się Janowi Ernstowi, znanemu jako Eryan.
Historyczny tytuł utworu brzmi „Królewna, król i paź”. Piosenkę nagrał Chór Eryana około 1932–1933 roku, a już kilka lat później była ona powszechnie znana.
Przekazywana przez kolejne pokolenia ze słuchu, zaczęła występować w wielu wariantach. Mimo drobnych różnic jej najważniejsze elementy pozostały niezmienne: baśniowi bohaterowie, zaskakujący zwrot akcji i pocieszające zakończenie.
To właśnie połączenie łagodnej melodii, czarnego humoru i niewinnej puenty sprawiło, że „Był sobie król” do dziś pozostaje jedną z najbardziej charakterystycznych polskich kołysanek.
